ارتودنسی شاخه‌ای از دندانپزشکی است که با اعمال نیروی کنترل‌شده، دندان‌ها و گاهی رشد فک‌ها را هدایت می‌کند. هدف آن فقط زیبایی نیست؛ دندان‌های منظم‌تر تمیز کردن را آسان‌تر می‌کنند و بایت و عملکرد جویدن را بهبود می‌دهند.
چه مشکلاتی با ارتودنسی درمان می‌شود؟
- ازدحام و نامنظمی دندان‌ها
- فاصله‌دار بودن دندان‌ها
- جلوآمدگی یا عقب‌رفتگی فک و دندان‌ها
- بسته نشدن یا اشتباه بسته شدن دندان‌ها (کراس‌بایت، دیپ‌بایت و اپن‌بایت)
- دندان‌های نهفته یا مشکل‌دار در رویش
مال‌اکلوژن و انواع ناهنجاری دندان و فک
مال‌اکلوژن یعنی جفت نشدن صحیح دندان‌های بالا و پایین هنگام بستن دهان. این وضعیت ممکن است به دلیل موقعیت نادرست دندان‌ها، اختلاف اندازه یا موقعیت فک‌ها یا ترکیبی از هر دو باشد و بر جویدن، تکلم، بهداشت و ظاهر اثر بگذارد. رایج‌ترین آنها:
- جلوآمدگی دندان‌های جلو (پروترژن): علاوه بر ظاهر، خطر آسیب دندان‌ها در ضربه را بالا می‌برد
- شلوغی دندان‌ها (کراودینگ): وقتی قوس فک کوچک یا تنگ است و فضای کافی برای همه دندان‌ها وجود ندارد
- دندان نهفته: دندانی که از لثه بیرون نمی‌آید یا فقط کمی از آن دیده می‌شود
- دیپ‌بایت: دندان‌های بالا بیش از حد روی دندان‌های پایین را می‌پوشانند
- ریورس‌بایت و کراس‌بایت: دندان‌های بالا داخل‌تر یا بیرون‌تر از دندان‌های پایین قرار می‌گیرند
- اوپن‌بایت: دندان‌های بالا و پایین هنگام بسته شدن دهان به هم نمی‌رسند
- فاصله بین دندانی (اسپیسینگ): ناشی از دندان از دست رفته یا ناهماهنگی اندازه دندان‌ها و فک
ناهنجاری‌ها بر اساس رابطه فک‌ها در سه کلاس بایت (کلاس یک، دو و سه) دسته‌بندی می‌شوند و گاهی خط وسط دندان‌های بالا و پایین با مرکز صورت و با یکدیگر هماهنگ نیست؛ در این صورت حتی با صاف کردن دندان‌ها هم تقارن لبخند کامل نمی‌شود.
بهترین سن برای شروع ارتودنسی
سن فقط یک عدد است و ارتودنسی در هر سنی با شرط سلامت لثه و استخوان امکان‌پذیر است. با این حال تشخیص زودهنگام مشکلات می‌تواند از طولانی شدن و پیچیده شدن درمان بعدی جلوگیری کند. معمولاً توصیه می‌شود معاینه اولیه ارتودنسی کودک در حدود ۷ سالگی انجام شود، چون در این سن بایت و رویش دندان‌های دائمی بررسی می‌شود. زمان ایده‌آل برای بسیاری از درمان‌های ثابت حدود ۱۰ تا ۱۴ سالگی است که فک و دندان‌ها هنوز در حال رشد‌اند. در بزرگسالان نیز درمان ممکن است، با این تفاوت که رشد فک وجود ندارد و در بعضی موارد درمان‌های همراه مثل لثه یا ایمپلنت لازم می‌شود.
انواع ارتودنسی
- براکت فلزی (ثابت): اجزای کوچکی که روی سطح دندان چسبانده می‌شوند و با سیم و کش دندان‌ها را حرکت می‌دهند؛ رایج‌ترین، مقاوم و مقرون‌به‌صرفه
- براکت سرامیکی: براکت شفاف یا همرنگ دندان که کمتر دیده می‌شود و انتخاب رایج بزرگسالان است
- ارتودنسی زبانی (لینگوال): براکت‌ها و سیم پشت دندان‌ها قرار می‌گیرد و از نمای جلو دیده نمی‌شود؛ مدت درمان تقریباً مشابه ارتودنسی ثابت است ولی از نظر فنی پیچیده‌تر است
- الاینر شفاف: قالب‌های شفاف قابل‌برداشت؛ اطلاعات ارتودنسی نامرئی
- وسایل متحرک و فانکشنال: قابل‌برداشتن هنگام غذا و مسواک؛ برای مشکلات جزئی و هدایت رشد فک در کودکان و نوجوانان
انتخاب نوع ارتودنسی به نوع مشکل، سن، میزان همکاری و شرایط دهان بستگی دارد.
مراحل درمان
- معاینه و تهیه مدارک شامل عکس، رادیوگرافی و قالب یا اسکن.
- تشخیص و طرح درمان؛ گاهی نیاز به کشیدن دندان یا ابزارهای کمکی مطرح می‌شود.
- چسباندن ابزار ارتودنسی و شروع حرکت دندان‌ها.
- جلسات کنترل دوره‌ای برای فعال‌سازی و تنظیم.
- پایان درمان و برداشتن براکت‌ها.
- دوره نگهدارنده با ریتینر.
کشیدن دندان در ارتودنسی
در برخی موارد، مانند شلوغی شدید دندان‌ها یا جلوآمدگی زیاد دندان‌ها و لب‌ها، متخصص ارتودنسی ممکن است کشیدن یک یا چند دندان را برای ایجاد فضا توصیه کند. این تصمیم بر اساس معاینه، رادیوگرافی و اهداف درمان گرفته می‌شود و همیشه لازم نیست. دندان‌های عقل نیز بسته به زاویه رویش و فضای موجود ممکن است قبل یا بعد از ارتودنسی کشیده شوند؛ جراحی دندان عقل را ببینید.
مدت درمان
مدت درمان به پیچیدگی مشکل بستگی دارد؛ درمان ثابت اغلب حدود یک‌ونیم تا دو سال یا بیشتر و درمان‌های متحرک فکی معمولاً حدود شش تا دوازده ماه است، اما برای هر فرد متفاوت است. همکاری شما در رعایت بهداشت، استفاده از لاستیک‌ها و حضور منظم در جلسات تأثیر زیادی در زمان کل دارد.
مراقبت در دوران ارتودنسی
- مسواک بعد از هر وعده غذا و استفاده از مسواک بین‌دندانی یا نخ ارتودنسی
- پرهیز از غذاهای سفت و چسبناک مثل آدامس، آجیل سفت و تافی
- استفاده از موم ارتودنسی برای جلوگیری از زخم دهان
- مراجعه در صورت شکستن یا شل شدن براکت یا سیم
- استفاده از فلورایدتراپی در صورت توصیه
درد و ناراحتی در ارتودنسی
احساس فشار و حساسیت در یک تا دو روز بعد از هر جلسه تنظیم طبیعی است و ناشی از شروع حرکت دندان‌هاست. برای کنترل آن می‌توانید از غذای نرم، مسکن‌های بدون نسخه طبق دستور بسته‌بندی، کمپرس سرد و موم ارتودنسی روی بخش‌هایی که زخم می‌کنند استفاده کنید. درد شدید و ادامه‌دار یا شکستن وسیله را به دندانپزشک اطلاع دهید. جلسات کنترل معمولاً هر چهار تا شش هفته یک بار انجام می‌شود.
تغذیه و بهداشت در دوران ارتودنسی
ارتودنسی به‌خودی‌خود باعث پوسیدگی نمی‌شود؛ بی‌توجهی به بهداشت دور براکت‌ها باعث پوسیدگی و لکه‌های سفید روی مینا می‌شود. با مسواک نرم و مخصوص ارتودنسی، مسواک بین‌دندانی، نخ ارتودنسی و خمیردندان فلورایددار مراقبت کنید. نوشیدنی‌های گازدار و شیرین، آدامس و خوراکی‌های چسبناک مثل کارامل، ته‌دیگ، نان سفت و آجیل کامل را محدود کنید و میوه‌ها و سبزی‌های سفت مانند سیب و هویج را قطعه‌قطعه بخورید.
ریتینر و پایداری نتیجه
پس از پایان درمان، دندان‌ها تمایل دارند به جای قبلی برگردند. استفاده از ریتینر ثابت یا متحرک طبق دستور دندانپزشک برای حفظ نتیجه ضروری است. بی‌توجهی به ریتینر مهم‌ترین علت عود است.
- ریتینر ثابت: سیم نازک چسبیده به پشت دندان‌های جلو که دیده نمی‌شود
- ریتینر هاولی: پلاک اکریلی متناسب با سقف دهان همراه با سیم فلزی
- ریتینر شفاف (اسیکس): قالب پلاستیکی شفاف که روی دندان‌ها قرار می‌گیرد
طول عمر ریتینرها متفاوت است و نیاز به کنترل و تعویض دارند؛ دندانپزشک نوع و مدت استفاده را تعیین می‌کند.
ارتودنسی در شرایط خاص
- بارداری: بهتر است ارتودنسی در بارداری شروع نشود؛ تصویربرداری رادیوگرافی و دراز کشیدن طولانی در بعضی ماه‌های بارداری مناسب نیست
- جراحی بینی: معمولاً ابتدا ارتودنسی و اصلاح دندان‌ها تکمیل می‌شود، چون موقعیت لب و زاویه بین بینی و لب تغییر می‌کند
- ارتودنسی یا لمینت: در ناهنجاری‌های متوسط و شدید، ارتودنسی روش طبیعی و حافظ دندان است؛ در نامرتبی بسیار جزئی ممکن است لمینت یا کامپوزیت ونیر با مشورت دندانپزشک گزینه باشد
- قبل یا بعد از ایمپلنت: معمولاً ابتدا ارتودنسی انجام می‌شود، چون ایمپلنت ثابت است و قابل حرکت نیست؛ ایمپلنت
سوالات متداول
آیا ارتودنسی در بزرگسالی هم ممکن است؟
بله، بزرگسالان هم می‌توانند ارتودنسی کنند، به شرط سلامت لثه و استخوان نگهدارنده. درمان گاهی کمی طولانی‌تر است.
آیا ارتودنسی دردناک است؟
در روزهای اول و بعد از هر فعال‌سازی ممکن است دندان‌ها حساس یا دردناک باشند که معمولاً با مسکن و غذای نرم برطرف می‌شود.
بهترین سن برای ارتودنسی چیست؟
سن واحد وجود ندارد. در کودکان بررسی اولیه مفید است و درمان بسته به نوع مشکل ممکن است زودتر یا در نوجوانی شروع شود.
ارتودنسی چند وقت یک بار نیاز به مراجعه دارد؟
معمولاً هر چهار تا شش هفته یک بار برای کنترل و تنظیم.
آیا ارتودنسی پشت دندانی طولانی‌تر است؟
مدت درمان لینگوال تقریباً مشابه ارتودنسی ثابت سنتی است؛ تفاوت اصلی در پیچیدگی فنی و راحتی عادت کردن است.
آیا ارتودنسی باعث پوسیدگی می‌شود؟
خود ارتودنسی نه؛ اما رعایت نکردن بهداشت دور براکت‌ها باعث پوسیدگی و لکه‌های سفید مینا می‌شود.
مشاوره برای ارتودنسی
برای بررسی شرایط خود و دریافت توضیح درباره مراحل، زمان‌بندی و هزینه، با کلینیک دندانپزشکی دکتر مهرداد فلاح تماس بگیرید. اطلاعات این صفحه جنبه آگاهی‌رسانی دارد و جایگزین معاینه و تشخیص دندانپزشک نیست.